Mówię o AAC!

Czy zastanawiali się kiedyś Państwo, jak to się dzieje, że się ze sobą porozumiewamy?

Wykorzystujemy do tego mowę, gesty, mimikę, szereg zachowań, robimy to zupełnie nieświadomie, bez kontroli, spontanicznie. Nie przywiązujemy do tego uwagi, gdyż jest to dla nas oczywiste i naturalne.

Możliwość porozumiewania się jest jednak wielkim darem, dzięki któremu możemy budować relacje z innymi, nawiązywać przyjaźnie, rozwiązywać problemy, decydować o sobie, uczyć się, w pełni korzystać z życia.

Docenić ten dar możemy dopiero wówczas, gdy spotkamy się z osobą, która komunikować się, w znany nam sposób, nie potrafi.

Ale czy to oznacza, że nie może?

Październik został ogłoszony Międzynarodowym Miesiącem AAC. Jest to czas, kiedy w szczególny sposób skupiamy się na potrzebach dzieci, młodzieży i dorosłych z problemami komunikacyjnymi, na szerzeniu wiedzy o alternatywnych i wspomagających metodach komunikacji.

Bo porozumiewać może się każdy, co więcej – każdy na swój sposób to robi. Czasem tylko nie potrafimy tych komunikatów właściwie odczytać. I tutaj w sukurs przychodzi właśnie AAC.

AAC to w skrócie komunikacja alternatywna i wspomagająca. Są to wszelkie działania umożliwiające porozumiewanie się osobom niemówiącym lub mającym trudności w porozumiewaniu się. Zamiast używać słów mogą one posługiwać się innymi dostępnymi im sposobami.

Korzystanie z AAC nie powinno być opcją do wyboru, powinno być stałym elementem wszelkich oddziaływań edukacyjnych, terapeutycznych i wychowawczych dla wszystkich osób z trudnościami w komunikowaniu się. Nie mogą one mówić, ale mają prawo do:

  • upominania się o rzeczy, czynności, zdarzenia lub spotkania z ludźmi,
  • mówienia, co im się podoba, a co nie,
  • tego, aby dawano im wybór,
  • mówienia „nie: i nie wybierania niczego,
  • upominania się o uwagę innych i o to, by rozmawiali z nimi,
  • domagania się informacji,
  • otrzymywania pomocy w nauce porozumiewania się,
  • tego, by ludzie dostrzegali, że próbują się porozumiewać tak, jak potrafią,
  • dostępu do odpowiednich dla nich pomocy do porozumiewania się,
  • tego, by ludzie szanowali ich sposób komunikacji i zachęcali ich by go używali,
  • tego, by ludzie informowali ich, co się będzie z nimi działo,
  • tego, by ludzie byli dla nich uprzejmi i traktowali ich z szacunkiem.

                Godne jest podkreślenia, że nauka alternatywnej i wspomagającej komunikacji nie wyklucza i nie hamuje rozwoju mowy. Często za to może powodować pojawianie się pierwszych słów i stymulować do mówienia.

Z komunikacji alternatywnej i wspomagającej może korzystać każdy, każdemu może przynieść ogromne korzyści i zmienić całe jego życie oraz sposób funkcjonowania.

 

Stosowanie AAC:

  • zmniejsza poczucie zagrożenia, a zwiększa poczucie bezpieczeństwa,
  • daje możliwość wyrażenia swoich potrzeb, emocji, wyrażenia siebie,
  • redukuje frustracje wynikające z braku możliwości wyrażenia siebie, a co za tym idzie, zmniejsza ewentualne zachowania trudne,
  • umożliwia nawiązanie relacji i wejścia w kontakt z drugim człowiekiem,
  • poprawia jakość życia, daje poczucie sprawstwa, umożliwia kontrolę nad otoczeniem, pozwala na decydowanie o sobie, daje realny wpływ na sytuacje, w jakich znajduje się użytkownik AAC,
  • w wielu przypadkach powoduje rozwój mowy werbalnej.

W naszym przedszkolu od września tego roku szkolnego ruszyły zajęcia specjalistyczne z zakresu komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Już widać pierwsze subtelne zmiany w naszych dzieciach, pierwsze sukcesy, pierwsze małe i duże radości.

Przedszkolaki uczą się, że to, co mają do powiedzenia jest ważne, że mogą o sobie decydować w dostępny dla siebie sposób, wybierać to, co chcą i lubią, tak ja potrafią najlepiej.

Nauka porozumiewania się w sposób alternatywny wymaga od nich ogromnego wysiłku, ale podejmują go z uporem, gdyż to, że mogą się wypowiedzieć, że zostaną wysłuchane i zrozumiane, to, że mogą za pomocą własnego działania kontrolować to, co się będzie działo jest niezwykle dla nich motywujące.

Paweł, który tylko czeka, aby móc „wykorzystać” dorosłego do zabawy, którą sam właśnie wymyślił, który nauczył się już, że kontakt z dorosłym może być czystą przyjemnością, który potrafi wybrać, czy chce mieć masowane dłonie, czy stopy, czy chce teraz stać, czy się tulić. Blanka, która wkłada niewyobrażalny wręcz wysiłek, by pokonać ograniczenia fizyczne i „niesłuchające” jej ciało, by włączyć komunikator i odśpiewać swój wers piosenki „O Blance” zaśmiewając się do rozpuku. Julka, która z radością mówi „nie” kiedy dorosły proponuje jej różne zabawy, tylko dlatego, że może to zrobić, co daje jej niebywałą satysfakcję i wywołuje uśmiech na jej twarzy. Karolinka, która potrafi już zdecydować czy proponowaną jej aktywność kontynuować, czy zakończyć, która dzięki komunikacji alternatywnej wie, co teraz będzie się z nią działo… to tylko niektóre z dzieci objętych terapią. Dla większości ludzi takie sytuacje mogą zdawać się banalne, jednak dla naszych dzieci, to początek zupełnie nowego życia, to przełom, który zmienia cały ich świat. Dostają moc sprawczą, dzięki której nie pozostają bierne, coraz częściej wykazują inicjatywę w kontaktach z innymi, domagają się by zostać wysłuchanymi, nawiązują niezwykle silne relacje z nauczycielami, dające obopólną radość i przyjemność z bycia razem.

Nie zapominajmy, jak ważna w naszym życiu jest komunikacja, bez względu na to, w jaki sposób się ona odbywa, stanowi niezbywalne prawo każdego człowieka.

mgr Michalina Liczbańska

Dodano: 2016-10-03

"Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej"


10 rzeczy,które chciałbym, by mój nauczyciel i logopeda wiedzieli o AAC!


 

 

„Gdy dziecko nie mówi, to nie znaczy, że nie ma nam nic do powiedzenia”

Ta myśl, często cytowana w literaturze, powinna stać się podstawą naszych kontaktów z osobami niemówiącymi i z poważnymi trudnościami w komunikowaniu się. Samo rozumienie języka nie wystarczy, aby skutecznie porozumiewać się z otoczeniem. Potrzebna jest odpowiednia motywacja, umiejętność podjęcia dialogu oraz narzędzie, które to umożliwi. Naprzeciw potrzebom tej grupy osób wychodzi AAC (alternative and augmentative communication), czyli komunikacja alternatywna i wspomagająca. Termin ten rozumiany jest jako wszystkie środki i sposoby (mowa, mimika, gesty, postawa ciała, symbole, pismo), którymi osoby niemówiące, ale rozumiejące mowę mogą wyrażać swoje potrzeby, myśli i emocje. Użytkownikiem AAC jest osoba, która wymaga tych środków, aby móc porozumiewać się z innymi. Do nich należą osoby z zaburzeniami ruchowymi, niepełnosprawne umysłowo, autystyczne oraz z innymi specyficznymi zaburzeniami w rozwoju. Według S. Tetzchner i H. Martinsena osoby, które porozumiewają się za pomocą alternatywnej i wspomagającej komunikacji można podzielić na trzy grupy:

I. Grupa ekspresji językowej.

Do tej grupy należą osoby, które nie posługują się mową werbalną, chociaż ją rozumieją. Są to np. dzieci z porażeniem mózgowym, które niewystarczająco kontrolują organy mowy, by artykułowane przez nie dźwięki były rozumiane przez otoczenie. Do tej grupy zaliczamy także osoby niepełnosprawne umysłowo lub z zaburzeniami językowymi, u których widoczna jest duża różnica pomiędzy stopniem rozumienia języka, a możliwością wyrażania swoich uczuć, myśli, potrzeb. Dla takich osób samo rozumienie nie jest głównym celem interwencji. Konieczne jest dobranie odpowiedniego systemu znaków (piktogramy, PCS, symbole Blissa) do komunikowania się i przygotowanie do korzystania z niego w różnych sytuacjach życiowych, co umożliwi im własną ekspresję. Będzie to ich stały sposób porozumiewania się. U wielu z tych osób interwencja obejmuje również naukę czytania.

II. Grupa wymagająca wsparcia językowego

Można wyróżnić tu dwie podgrupy:

  • Grupa rozwojowa, zbliżona do grupy ekspresji językowej, przy czym zaburzenia u tych osób mają łagodniejszy charakter. W tym przypadku komunikacja wspomagająca jest środkiem służącym do rozwoju mowy (rozumienia języka i ekspresji językowej). Nie musi być stałym narzędziem pomocy, ma prowadzić do rozwoju mowy werbalnej. Do tej podgrupy należą dzieci, u których rozwój mowy wykazuje znaczne opóźnienie: dzieci z dysfazją rozwojową, z niepełnosprawnością umysłową oraz te, które nie mówią okresowo z powodu operacji krtani. U tych dzieci stopień opanowania języka może być różny i od tego zależy rodzaj i intensywność wsparcia językowego.
  • Grupa sytuacyjna, zaliczamy do niej osoby, które porozumiewają się werbalnie, ale słuchacze mają trudności ze zrozumieniem ich artykulacji. Stopień rozumienia mowy tych osób zależy od tego, jak dobrze znane są przez otoczenie. Dla tej grupy użytkowników gesty, symbole lub litery są środkiem wspomagającym mowę werbalną tylko w niektórych sytuacjach, np. nieznany rozmówca, hałas w otoczeniu.

III. Grupa języka alternatywnego

Do tej grupy należą dzieci i dorośli, u których mowa rozwinięta jest w bardzo małym stopniu lub nie występuje wcale. Są to głównie osoby autystyczne, z niepełnosprawnością umysłową oraz z agnozją słuchową, które mają problemy z różnicowaniem i interpretacją dźwięków zarówno mowy, jak i otoczenia. W przypadku tych osób interwencja polega na zapewnieniu im warunków, w których mogłyby nauczyć się rozumienia i posługiwania wybranym środkiem komunikacji, bez odwoływania się do języka mówionego. Osoby z tej grupy korzystają z różnych pomocy komunikacyjnych przez całe życie. Jest to ich podstawowa forma porozumiewania się z otoczeniem. Ludzie, którzy komunikują się z nimi muszą także używać wspomagających sposobów porozumiewania się, aby były rozumiane przez te osoby.
Powyższe grupy użytkowników zostały wyodrębnione ze względu na funkcje, jaką ma spełniać komunikacja wspomagająca oraz związane z tym zróżnicowanie podejmowanych strategii terapeutycznych. Wszystkie oddziaływania ukierunkowane na pomoc osobom niemówiącym i z poważnymi trudnościami w mówieniu i w porozumiewaniu się wymagają bardzo indywidualnego podejścia.

Działania te obejmują:

  • przeprowadzenie wielospecjalistycznej funkcjonalnej diagnozy dziecka
  • określenie pozycji dziecka i dopasowanie odpowiedniego siedziska
  • dobranie optymalnego systemu porozumiewania się i strategii wyboru symboli
  • wykonanie pomocy do komunikacji
  • rozwijanie słownika dziecka i umiejętności konwersacyjnych
  • przygotowanie otoczenia, czyli wszystkich osób wchodzących w interakcje z użytkownikiem AAC: rodziców, rodzeństwa, dziadków, innych członków rodziny, opiekunów, rówieśników, specjalistów, np. nauczycieli, logopedów, psychologów, rehabilitantów oraz innych osób - kierowców, pielęgniarek szkolnych, kucharek

Indywidualny system komunikacji wg Aliny Smyczek

Systemy AAC

Piktogramy – Pictogram Ideogram Communication (PIC)

System zawiera ok. 1300 znaków. Składa się z rysunków przedstawiających białe sylwetki na czarnym tle. W większości rysunki przedstawiają realne przedmioty, miejsca, postacie. Czasowniki są prezentowane za pomocą postaci wykonujących określone czynności. System ten zawiera również symbole prostych cech, sytuacji społecznych (świat, zdarzeń), stosunków przestrzennych, pojęć liczbowych. Jest odpowiedni dla dzieci będących na poziomie myślenia konkretno-obrazowego oraz dla osób posługujących się ograniczoną liczbą pojęć abstrakcyjnych. Ze względu na duży kontrast i czytelność system PIC jest przydatny dla osób z zaburzeniami percepcji wzrokowej

Picture Communication Symbols (PCS)

System PCS składa się z kolorowych obrazków symbolizujących wiele pojęć: przedmioty, czynności, cechy, uczucia, stany emocjonalne, stosunki przestrzenne, liczby; łącznie ok. 9000 znaków. Niektóre symbole zostały przygotowane w kilku wariantach, aby użytkownik mógł wybrać dla siebie najbardziej odpowiedni. Wiele z nich jest przedstawionych w wersjach mniej lub bardziej abstrakcyjnych, co pozwala na korzystanie z nich osobom na różnym poziomie rozumienia. Istnieje również baza symboli PCS zawierająca czarne kontury prostych rysunków na białym tle. Można je w razie potrzeby dowolnie wypełniać kolorami.

 

Zdanie napisane symbolami PCS:


Ja chcę bawić się samochodem

System Blissa

Symbole Blissa to proste znaki graficzne przedstawiające sedno znaczeniowe słów; zarówno pojęć konkretnych, jak i abstrakcyjnych. System obejmuje wszystkie części mowy, zależności czasowe i przestrzenne. Jest najbardziej zaawansowanym, najbogatszym w reguły, wspomagającym sposobem porozumiewania się. Podstawowy słownik zawiera ok. 3000 symboli, które reprezentują ok. 6000 słów. Wszystkie symbole są skomponowane w oparciu o zamkniętą liczbę prostych form graficznych: kół, linii, łuków, krzywych i kropek. Formy elementarne o określonych znaczeniach można nakładać na siebie i łączyć liniowo otrzymując nowe znaczenia zgodne z logicznymi zależnościami. System pozwala na wskazywanie pojedynczych symboli lub budowanie wypowiedzi zgodnie ze składnią ojczystego języka. Partner rozmowy nie musi znać symboli, bo nad każdym symbolem można odczytać jego znaczenie. Przy pomocy symboli można budować zdania lub wskazywać pojedyncze słowa. Zbyt skomplikowany charakter symboli sprawia, że system ten nie jest dostępny dla wszystkich użytkowników komunikacji wspomagającej - małe dzieci i osoby niepełnosprawne umysłowo.

System Rebus

System Rebus zbudowany jest z konturowych prostych obrazków na białym tle. Zawiera 950 znaków. Większość z nich jest o charakterze piktograficznym, ale są też i znaki ideograficzne. Symbole można łączyć ze sobą i tworzyć nowe np. „ulica” i „światło” to: „światło uliczne”. Wersja brytyjska powiązana jest z systemem Makaton. Początkowo system ten był wykorzystywany był dla osób z trudnościami w nauce czytania, potem zaczęto stosować go również jako system do porozumiewania się dla użytkowników AAC.

 

Zdanie napisane symbolami systemu Rebus

Ja lubię Boże Narodzenie.

 

Pismo

Wielu użytkowników AAC do porozumiewania się używa liter. Dla osób, które nauczyły się czytać jest to najlepszy sposób komunikowania się. Żaden inny system nie daje takich możliwości, jak posługiwanie się literami, za pomocą których użytkownik może przekazać wszystko, co chce. Literowanie całych słów lub zdań zajmuje dużo czasu, dlatego pomoce do porozumiewania się często zawierają gotowe zwroty, wyrazy, sylaby, co przyspiesza przekaz komunikatu.

Znaki przestrzenno – dotykowe

Niektóre dzieci wykorzystują do porozumiewania się znaki przestrzenno - dotykowe. Mogą to być różnorodne przedmioty symbolizujące rzeczy, osoby, czynności lub zdarzenia, np. łyżka oznacza, że zaraz będzie obiad. Najbardziej znanym systemem tego typu są klocki Premacka wykorzystywane głównie w USA i Wielkiej Brytanii dla dzieci niepełnosprawnych umysłowo i autystycznych. Klocki najczęściej wykonane są z drewna lub z plastiku. Mają łatwe do odróżnienia kształty i fakturę. Kształty symbolizują pojedyncze słowa. Kolorami oznaczone są części mowy, dlatego można za ich pomocą układać zdania. Niektóre znaki przestrzenno - dotykowe zostały stworzone dla osób niewidzących lub ze znacznym uszkodzeniem wzroku. Nadano im nazwę „znaków dotykowych”.

Makaton

W tym systemie występują dwa rodzaje znaków:

  • znaki manualne (gesty)
  • znaki graficzne (symbole)

Symbole są szczególnie przydatne osobom, które z powodu obniżonej sprawności motorycznej nie są w stanie wykonywać znaków manualnych. Symbole są proste i łatwe do zapamiętania. Są to rysunki liniowe ilustrujące znaczenie określonych pojęć. Zostały tak zaprojektowane, aby można było narysować je ręcznie.

Na Program Językowy Makaton składają się dwie części:

  • słownictwo podstawowe (ok. 450 pojęć)
  • słownictwo dodatkowe (ok. 7000 pojęć)

Słownictwo podstawowe obejmuje pojęcia dnia codziennego, zaś słownictwo dodatkowe zawiera pojęcia, które są rozszerzeniem i uzupełnieniem słownictwa podstawowego. Każde pojęcie, ze słownictwa podstawowego lub dodatkowego, wspierane jest odpowiednim znakiem manualnym i znakiem graficznym. Tak więc liczba gestów i symboli odpowiada ilości pojęć. Gesty i symbole mogą być stosowane łącznie lub rozdzielnie, mogą także być łączone z innymi systemami AAC. Jednoczesne wykorzystywanie znaków manualnych i graficznych ułatwia rozumienie i komunikowanie się z otoczeniem. Makaton jest jednym z niewielu systemów porozumiewania się, który jest podzielony na etapy rozwojowe. Ułatwia to szczególnie osobom, które dopiero zaczynają pracować z dziećmi, kierowanie procesem nabywania przez dziecko podstawowego zasobu słownictwa na poszczególnych etapach jego rozwoju. Słownik Makaton stanowi kompletny program językowy, dlatego w jego przypadku zaleca się nauczanie ustrukturyzowane - zasób słownictwa został tak dobrany, aby w miarę opanowania kolejnych pojęć można było wykorzystywać poszczególne znaki do tworzenia zwrotów i zdań.

Więcej na www.makaton.pl

Coghamo

System gestów Coghamo został opracowany dla osób niepełnosprawnych ruchowo na bazie belgijskiego języka migowego oraz angielskiego systemu gestykulacyjnego Makaton. Gesty w systemie Coghamo nie wymagają precyzyjnych ruchów ręki, czy dłoni i są bardzo proste oraz łatwe do zapamiętania. Dzięki temu mogą z nich korzystać nawet osoby ze znaczną niepełnosprawnością ruchową. Ruchy wykonywane w trakcie gestykulacji są zgodne z prawidłowym wzorcem ruchowym. Oprócz znaczenia komunikacyjnego gesty sprzyjają ćwiczeniu rąk, gdyż nie powodują nadmiernych napięć mięśni. Odpowiednio do możliwości motorycznych użytkownika gesty mogą być pokazywane prawą lub lewą ręką. Drugą ręką użytkownik może chwycić się blatu stołu czy uchwytu, utrzymując w ten sposób prawidłową pozycję ciała. Gesty, które wymagają użycia obu rąk pozwalają zachować linię środkową ciała.

System Coghamo zawiera ok. 100 znaków. Są to przede wszystkim gesty naturalne, dotyczące podstawowych pojęć z życia codziennego. Każdy gest wyraźnie różni się od pozostałych. Nawet, gdy wykona się go nieprecyzyjnie, jest łatwy do odczytania. Z systemu Coghamo mogą korzystać osoby w różnym wieku. Gesty te często zostają przyjęte przez osoby, które z różnych przyczyn nie zaakceptowały graficznych systemów AAC, a inne systemy gestów były dla nich za trudne do stosowania ze względu na znaczne ograniczenia ruchowe w obrębie rąk. Niedogodności w korzystaniu z systemu Coghamo wynikają z bardzo ograniczonej liczby znaków oraz różnej sprawności rąk użytkowników.

 

Opracowanie w oparciu o materiały szkoleniowe Projektu „Rozumieją nas”.

mgr Agnieszka Kudyniuk

rehabilitant

Uczestnik projektu „Rozumieją nas”

Kopiowanie, powielanie, ściąganie za zgodą administratora